Meint afrán hvala

Fátt hefur lifað jafn lengi í íslenskri þjóðarsál og mýtan um að hvalir séu að „éta fiskinn okkar“. Í hvert sinn sem umræðan um hvalveiðar blossar upp birtast sömu fullyrðingarnar aftur og aftur, að of margir hvalir séu í hafinu, að þeir séu að tæma fiskimiðin og að hvalveiðar séu nauðsynlegar til að vernda íslenskan sjávarútveg.

Þessi hugmynd um afrán hvala er einfaldlega röng!

Nýlegar rannsóknir á vistkerfi sjávar benda nefnilega í þveröfuga átt. Hvalir eru ekki ógn við fiskistofna heldur einmitt hluti af kerfi sem stuðlar að aukinni næringu fyrir fiska og önnur sjávardýr. 

Skíðishvalir við Ísland, eins og langreyðar, nærast fyrst og fremst á átu og smáum lífverum neðarlega í fæðukeðjunni, ekki á þorski eða öðrum tegundum sem við veiðum. Vísindafólk hefur ítrekað bent á að skörun milli fæðuvals hvala og íslensks sjávarútvegs sé lítil (Hvalir í vistkerfi sjávar, 2023).

Hvalir gefa hafinu meira en þeir taka

Þegar hvalir kafa djúpt eftir æti og koma síðan upp að yfirborði til að anda og losa úrgang flytja þeir næringarefni eins og köfnunarefni, fosfór og járn upp í yfirborðslag sjávar. Þetta virkar eins og náttúrulegur áburður fyrir hafið. Svifþörungar og smádýr fá aukna næringu, frumframleiðsla eykst og allur grunnur fæðukeðjunnar styrkist.

Ný rannsókn sem birtist í vísindaritinu PNAS árið 2025 sýndi að næringarefni frá hvölum gætu aukið frumframleiðslu sjávar um allt að 10% á sumum hafsvæðum. Með öðrum orðum: þegar hvalirnir fá að synda frjálsir í hafinu eykst framleiðni þess.

Þetta er mikilvægt vegna þess að allt líf í hafinu byggir á þessum neðstu þrepum fæðukeðjunnar. Ef svifið dafnar, þá dafna fiskarnir líka.

Líffræðilega dælan (biological pump) flytur næringarefni frá yfirborði sjávar niður í djúpsjó, en hvalapumpan (whale pump) flytur þau aftur upp á yfirborðið.
Mynd: Roman og McCarthy 2010.

Við höfum lengi talað um hvali eins og þeir séu samkeppnisaðilar okkar um auðlindir hafsins. En við höfum verið að horfa á þetta öfugt allan tímann. Hvalir eru ekki að taka frá okkur fiskinn, heldur að hjálpa til við að næra hann.

Vegna iðnaðarhvalveiða á síðustu öldum fækkaði hvölum heimsins um meira en 75% og sumir stofnar, eins og langreyðar, voru nánast veiddir til útrýmingar. Þessi gríðarlega fækkun hafði ekki aðeins áhrif á hvalina sjálfa heldur einnig á vistkerfi, kolefnisbindingu og framleiðni sjávar. 

Í dag stöndum við frammi fyrir því að loftslagsbreytingar, hækkandi hitastig, mengun og hnignun vistkerfa eru raunverulegar ógnir við fiskistofna og allt líf í hafinu. Á þeim tímum ættum við að hætta að kenna hvölum um og hlýða á vísindin.

Hvalir eru ekki vandamálið. Þeir eru hluti af lausninni.

Að ætla sér að veiða hvali á Íslandi í dag stríðir gegn öllum skuldbindingum okkar til verndar hafsins, veiðiaðferðirnar eru ómannúðlegar og brjóta í bága við lög um velferð dýra. Að auki sýna kannanir að minna en 2% íslendinga borða hvalkjöt reglulega og enn síður langreyðakjöt sem hefur verið veitt fyrir Japansmarkað, en er einnig hætt að seljast þar.

Hver svo sem heldur því fram að hvalir éti allan fiskinn okkar og því beri að skera niður  í hvalastofninum hefur einfaldlega rangt fyrir sér.

Það eru engin góð rök fyrir hvalveiðum lengur og við ættum að sýna gott fordæmi í vernd sjávar og hætta þessari iðju strax. 

Birtist í Prentútgáfu Morgunblaðsins 12. maí 2026.