Alþjóðlegur hópur vísindafólks, lögfræðinga og náttúruverndarsamtaka kalla eftir tafarlausri stöðvun hvalveiða á Íslandi árið 2026

Alþjóðlegur hópur vísindafólks, lögfræðinga, umhverfisverndarsamtaka, fræðafólks og dýraverndarsinna hefur sent frá sér sameiginlega yfirlýsingu þar sem íslensk stjórnvöld eru hvött til að stöðva fyrirhugaðar veiðar á langreyðum og hrefnum á veiðitímabilinu 2026 og setja veiðiheimildir í núll kvóta á meðan unnið er að lagasetningu um varanlegt bann við hvalveiðum í atvinnuskyni.

Undirrituð fagna þeirri ákvörðun ríkisstjórnar Íslands að hefja undirbúning lagafrumvarps sem bannar hvalveiðar. Þau telja það mikilvægt skref í átt að stefnu sem samræmist betur nútímaþekkingu á vistkerfi hafsins, vilja almennings og innlendum sem og alþjóðlegum skuldbindingum Íslands.

Jafnframt vara þau við því að heimila atvinnuhvalveiðar á því núverandi veiðitímabili þar til lagasetning tekur gildi. Slík ákvörðun myndi skapa óþarfa lagalega óvissu, grafa undan samræmi í stefnumótun stjórnvalda og valda forkastanlegri áhættu fyrir hvalastofna.

„Ríkisstjórnin hefur þegar markað nýja stefnu,“ segir í yfirlýsingunni. „Að heimila hvalveiðar á þessu umbreytingartímabili myndi stangast á við þá stefnu og skapa óþarfa vistfræðilega og lagalega áhættu.“

Undirritaðir hvetja Hönnu Katrínu Friðriksson atvinnuvegaráðherra til að:

• Setja veiðikvóta fyrir langreyðar og hrefnur árið 2026 í núll á grundvelli heimildar í 4. gr. c laga nr. 26/1949 um hvalveiðar.

• Tryggja að engar atvinnuhvalveiðar fari fram á meðan unnið er að lagasetningu um varanlegt bann við hvalveiðum.

• Beita varúðarreglunni í ljósi lagalegrar óvissu, dýravelferðarsjónarmiða og vísindalegra niðurstaðna um verndun hvala og heilbrigði vistkerfa hafsins.

• Samræma ákvarðanir stjórnvalda á þessu millibilsástandi við þá yfirlýstu stefnu ríkisstjórnarinnar að banna hvalveiðar.

• Sýna í verki skuldbindingu Íslands til að vernda líffræðilega fjölbreytni hafsins og ábyrga stjórnsýslu í málefnum hafsins á meðan lagabreytingar eru í undirbúningi.

Undirritaðir benda á að hægt sé að setja veiðikvótann í núll þegar í stað samkvæmt gildandi lögum og að til þess þurfi ekki nýja lagasetningu.

Lagaleg og vísindaleg rök fyrir tafarlausum aðgerðum

Í yfirlýsingunni er bent á umfangsmikil lagaleg og vísindaleg rök sem styðja tafarlausa stöðvun atvinnuhvalveiða.

Meðal annars er vísað til niðurstaðna fagráðs um velferð dýra, sem hefur komist að þeirri niðurstöðu að hvalveiðar samræmist ekki ákvæðum íslenskra laga um velferð dýra. Einnig er vísað til skýrslu starfshóps atvinnuvegaráðuneytisins frá 2025 um lagaramma hvalveiða, þar sem bent er á misræmi milli núverandi lagaumhverfis hvalveiða og þeirra almennu reglna sem gilda um nýtingu auðlinda hafsins, umhverfisvernd og stjórnsýslu.

Undirritaðir benda jafnframt á að áframhaldandi heimildir til atvinnuhvalveiða geti verið ósamrýmanlegar alþjóðlegum skuldbindingum Íslands, þar á meðal samkvæmt Hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna (UNCLOS), Alþjóðasamningnum um stjórnun hvalveiða (ICRW), Samkomulagi Kunming–Montreal um líffræðilega fjölbreytni og samstarfssamningi Íslands og Evrópusambandsins um málefni hafsins og fiskveiða.

Frá vísindalegu sjónarmiði er lögð áhersla á mikilvægt hlutverk skíðishvala, eins og langreyða, í vistkerfum Norður-Atlantshafsins. Rannsóknir sýna í auknum mæli að hvalir gegna lykilhlutverki í hringrás næringarefna, framleiðni hafsins, líffræðilegri fjölbreytni og seiglu vistkerfa. Í skýrslunni Hvalir í vistkerfi sjávar er bent á að þessi næringarefnaflutningur styrki vistferla hafsins, stuðli að aukinni ljóstillífun og efli þar með bæði frumframleiðslu og kolefnisbindingu sjávar. Þar kemur einnig fram að hvalir hafi „vistmótandi áhrif“ á umhverfi sitt þar sem þeir stuðli að heilbrigði og stöðugleika vistkerfa sjávar. Skýrslan bendir jafnframt á að fækkun stórhvela geti haft keðjuverkandi áhrif niður eftir fæðuvefnum og leitt til minni framleiðni og lakari nýtingar næringarefna í hafinu.

Ný alþjóðleg rannsókn Freitas o.fl. (2025), sem birt var í Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), staðfestir þetta enn frekar. Þar voru mæld næringarefni í úrgangi skíðishvala á Norður-Atlantshafi og áhrif þeirra síðan metin með vistkerfalíkönum. Rannsóknin sýndi að hvalir stuðla að aukinni frumframleiðslu sjávar, sérstaklega á næringarsnauðum hafsvæðum þar sem áhrifin voru mest. Á sumrin, þegar næringarefni eru af skornum skammti í yfirborðslögum sjávar, jókst frumframleiðsla á sumum svæðum um allt að 10% vegna næringarefna frá hvölum (það þýðir að það er allt að 10% meiri næring fyrir fiska og önnur sjávardýr). Rannsóknin sýndi einnig að þessi aukna frumframleiðsla hafði keðjuverkandi áhrif á allan fæðuvefinn með auknum lífmassa svifdýra og annarra lífvera neðarlega í vistkerfinu.

Þetta sýnir að hvalir eru ekki aðeins neytendur í hafinu heldur einnig mikilvægir fyrir heilbrigði vistkerfa sjávar. Þeir stuðla að framleiðni hafsins, styðja við fæðugrunn fiskistofna og hjálpa til við að viðhalda jafnvægi og seiglu vistkerfa í Norður-Atlantshafi.

Jafnframt hafa eftirlitsgögn stjórnvalda sýnt fram á alvarleg dýravelferðarbrot, þar á meðal löng dauðastríð og veiðar á þunguðum hvölum.

Mynd: Arne Feuerhahn/Hard to Port

Undirrituð telja að það sé skynsamlegasta og ábyrgasta leiðin að setja veiðiheimildir í núll fyrir veiðitímabilið 2026 vegna þess að:

• Það er hægt að gera strax án nýrrar lagasetningar.

• Það kemur í veg fyrir ósamræmi milli yfirlýstrar stefnu ríkisstjórnarinnar og framkvæmdar hennar.

• Það gefur Alþingi svigrúm til að fjalla ítarlega um varanlegt bann við hvalveiðum.

• Núgildandi veiðileyfi voru gefin út af starfsstjórn án fullnægjandi umhverfismats og samráðs við almenning.

• Atvinnuhvalveiðar hafa ekki farið fram á Íslandi síðustu tvö ár þrátt fyrir gild veiðileyfi.

• Heimildir herma að japanir, sem eru einu kaupendur langreyðakjöts hyggjast ekki kaupa kjöt af íslendingum.

• Kannanir sýna að meirihluti Íslendinga styður bann við hvalveiðum.

Víðtækur alþjóðlegur stuðningur

Yfirlýsingin nýtur stuðnings yfir 90 vísindamanna, lögfræðinga, náttúruverndarsinna, dýraverndarsinna, frumbyggjaleiðtoga og samtaka víðs vegar að úr heiminum.

Meðal undirritaðra eru fulltrúar Háskóla Íslands, fjölmargra erlendra háskóla, Earth Law Center, Environmental Investigation Agency (EIA UK), Whale and Dolphin Conservation, Stop Ecocide International, Pacific Whale Foundation, Born Free Foundation, Oceanic Preservation Society og fjölmargra annarra stofnana og samtaka sem starfa að verndun hafsins, umhverfisrétti, dýravelferð og loftslagsmálum.

„Lagalega traustasta leiðin fram á við er að tryggja að engar hvalveiðar fari fram áður en varanlegt bann hefur verið lögfest,“ segir að lokum í yfirlýsingunni. „Með því að setja veiðikvótann í núll fyrir árið 2026 er hægt að ná því markmiði strax og um leið tryggja að Ísland ljúki þessari stefnumótandi breytingu með ábyrgum hætti.“

Bréfið má nálgast hér!